Okuma süresi: 8–10 dakika
ABD başkanı Trump’ın açıklamaları sonrası tüm dünyada ve ülkemizde iki önemli soru gündeme geldi:
- Gebelikte kullanılan Parasetamol (ABD’de Tylenol, bizde bilinen ismiyle Parol) otizme neden oluyor mu?
- Lökovorin’in otizmli çocuklar için yeni onayı ne anlama geliyor?
Bu yazıda, güncel bilimsel verileri ve ebeveynlerin bilmesi gereken destekleyici yaklaşımları ele alıyoruz.
Otizmin Karmaşıklığı
Anahtar Nokta: Otizmin tek bir nedeni yok.
Araştırmalar, otizmin genetik yatkınlık üzerine çevresel ve biyolojik faktörlerin eklenmesiyle şekillendiğini gösteriyor:
- Genetik yatkınlık
- Mikrobiyota ve bağırsak sağlığı
- Çevresel toksinler
- Metilasyon ve mitokondri fonksiyonu
- Beslenme ve nutrient durumu
Otizm ve DEHB çok faktörlüdür; tek bir tetikleyiciye bağlı değildir.
Parasetamol ve Otizm Riski
Bazı çalışmalar gebelikte parasetamol kullanımının otizm veya DEHB riskini artırabileceğini öne sürüyor.
- Sistematik derleme (2025): 46 çalışmayı inceleyen analiz, yüksek kaliteli araştırmalarda prenatal parasetamol maruziyeti ile otizm/DEHB arasında ilişki bulunduğunu gösterdi.
- İsveç kohortu: 2,5 milyon çocuk üzerinde yapılan çalışmada, kardeş karşılaştırmalarında risk artışı bulunamadı.
- Boston Doğum Kohortu: Göbek kordonu kanındaki parasetamol metabolitlerinin yüksekliği, otizm ve DEHB riskinin artışıyla ilişkilendirildi.
Biyolojik Mantık
Parasetamol, glutatyonu tüketir; glutatyon vücudun ana antioksidanıdır. Düşük glutatyon, oksidatif stresi artırır ve beyin gelişimini etkileyebilir.
Hâlâ Bilinmeyenler
- Riskin hangi trimester veya dozlarda daha yüksek olduğu bilinmiyor.
- Hangi çocukların genetik olarak daha savunmasız olduğu henüz net değil.
- Gebelikte annenin parasetamol kullanmasına neden olan faktörler acaba bebeğin de otizme doğru gitmesine yol açabilir mi? Bunu da göz önünde bulundurmak gerekir. Bu korelasyonun birbiriyle ilişkisini açıklamak için biraz daha zaman ve çalışmalar yapılması gerektiği aşikardır.
İlişki ≠ nedensellik; diğer faktörler de sonucu etkiler. İstatistik olarak iki şeyin birlikte görülmesi (korelasyon) birinin diğerine sebep olduğunu (nedensellik) göstermez. Bu iki şey arasında illiyet bağının da kurulması gereklidir. Bunu şöyle bir örnekle anlatabilirim: Yazın hem dondurma satışları artar hem de trafik kazaları daha fazla olur. Ama bu, dondurma yemenin trafik kazasına yol açtığı anlamına gelmez.
Parasetamol Kullanımında Öneriler
- Parasetamolü ve tüm ilaçları sadece gerçekten gerekli olduğunda kullanın.
- Ağrı ve ateş kontrolü için alternatif, kanıta dayalı yöntemleri (ılık uygulama, pedler, aromaterapi vb) öğrenin.
- Glutatyonu destekleyin:
- Kükürt açısından zengin gıdalar (brokoli, karnabahar, Brüksel lahanası, kara lahana, soğan, sarımsak)
- C vitamini açısından zengin meyveler
- Epsom tuzu banyosu
- Gerektiğinde glutatyon takviyeleri
Gebelikte parasetamol kullandıysanız, suçluluk yerine çözüm odaklı yaklaşın ve vücudun detoks kapasitesini destekleyin.
Gebelik döneminde Parasetamol (Parol) kullananların çocuklarında otizmin daha sık görüldüğüne dair bazı çalışmalar var. Ama bunun olmadığını söyleyen çalışmalar da var. İstatistik olarak 2 şeyin birlikte görülmesi (korelasyon) birinin diğerine sebep olduğunu (nedensellik) göstermez. Bu iki şey arasında illiyet bağının da kurulması gereklidir. Bunu şöyle bir örnekle anlatabilirim: Yazın hem dondurma satışları artar hem de trafik kazaları daha fazla olur. Ama bu, dondurma yemenin trafik kazasına yol açtığı anlamına gelmez.
Mevcut bilimsel veriler ışığında parasetamolün otizme sebep olduğu bilgisi kesin doğru değildir. Gebelikte annenin parasetamol kullanmasına neden olan faktörler acaba bebeğin de otizme doğru gitmesine yol açabilir mi? Bunu da göz önünde bulundurmak gerekir. Bu korelasyonun birbiriyle ilişkisini açıklamak için biraz daha zaman ve çalışmalar yapılması gerektiği aşikardır.
Parasetamol çok uzun yıllardır kullanılan, gebeler, bebekler ve çocuklarda da tercih ettiğimiz güvenilir bir ağrı kesici, ateş düşürücü etken maddedir. Fakat İlaç her zaman ilaçtır. Her ilaç gerek etken madde, gerek yardımcı maddeleriyle vücuda etki eder, metabolize edilir, farklı organlar üzerine etkileri olabilir. Parasetamol özelinde; karaciğerden metabolize edilir, ve bu süreçte glutatyon dediğimiz vücudun en önemli antioksidan maddelerinden birini kullanır ve onu azaltır. Zorunlu olmadıkça, çok gerekli olmadıkça ilaç kullanma taraftarı olmayalım. Ağrı kesici ateş düşürücü ilaçlar hastalığı iyileştirmez. Ağrınızı dindirir, ateşinizi düşürür, sizin daha konforlu ve rahat olmanıza yardım eder. Fakat boğaz enfeksiyonu, gribal enfeksiyon, susuzluk, açlık, yorgunluk altta yatan sebep ne olursa olsun onu iyileştirmez. Bunu hiç bir zaman unutmayın.
PEKİ NE YAPALIM?
“Gebeliğimde parasetamol kullanmıştım, şimdi ne yapayım?” Özel bir şey yapmanıza gerek yok. Vicdan azabı çekmenize gerek yok. Daha sağlıklı olmak için bildiğiniz ne varsa onu yapın. Sağlıklı, çeşitli, mevsim meyve sebzelerinin ağırlıkta olduğu şekilde beslenin, şeker ve paketli gıdaları azaltın, toksin yükünüzü azaltmaya çalışın (sigara, kimyasal deterjan, kozmetik ürünler, tarım ilaçları, mutfak gereçleri vb dikkat edin) uyku düzeninizi koruyun, hareket ve egzersiz için zaman ayırın, stresle baş edebilmek için yollar arayın.
Lökovorin ve Otizm
Lökovorin (folinik asit), folatın indirgenmiş bir formudur ve bazı metabolik engelleri aşabilir. Özellikle folat reseptör otoantikorları (FRAA) (+) olan otizmli çocuklarda etkili olabilir. Bu otizmli çocuklar içinde çok küçük bir grubu temsil eder. Her otizmli çocuğa bu ilaç fayda gösterecek diye beklentiye kapılmamak gerekir!
Araştırmalar
- Frye ve ark., 2016: 48 otizm + dil bozukluğu olan çocuk, 12 hafta lökovorin aldı. FRAA pozitif çocuklarda sözel iletişimde anlamlı iyileşme görüldü.
- EFFET Çalışması (Fransa): Düşük doz (günde 2×5 mg, 12 hafta) otizm şiddet skorlarında, özellikle iletişim alanında iyileşme sağladı.
- Meta-analizler: Beyin folat eksikliği veya FRAA pozitif otizmli çocuklarda lökovorin tedavisi iletişim, irritabilite ve temel semptomlarda iyileşmelerle ilişkili bulundu.
Onay ve Uygulama
- FDA (Amerika İlaç Dairesi), lökovorini otizmde beyin folat eksikliği ile ilişkili semptomların tedavisi için onayladı.
- Yeni onay almış bir tedavinin sigorta kapsamına girmesi, yaygın kullanımı zaman alabilir.
Bazı kanser türlerinin tedavisinde kemoterapi etkilerini azaltmak için kullanılan Lökovorin, özellikle FRAA (+) otizmli çocuklarda iletişim ve gelişimi destekleyebilir.
Genel Öneriler
- Otizmli her çocuk benzersizdir. Güçlü yönleri ve zorlukları farklıdır.
- Çalışmaların amacı “otizmi iyileştirmek” değil, ekstra desteğe ihtiyaç duyan çocukların iletişim, gelişim ve günlük işlevlerini desteklemektir.
Referanslar
- Prada D, et al. Evaluation of the evidence on acetaminophen use and neurodevelopmental disorders using the Navigation Guide methodology. Environ Health. 2025 Aug 14;24(1):56. doi: 10.1186/s12940-025-01208-0. PMID: 40804730; PMCID: PMC12351903. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40804730/
- AAhlqvist VH, et al. Acetaminophen Use During Pregnancy and Children’s Risk of Autism, ADHD, and Intellectual Disability. JAMA. 2024 Apr 9;331(14):1205-1214. doi: 10.1001/jama.2024.3172. PMID: 38592388; PMCID: PMC11004836. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38592388/
- Ji Y, et al. Association of Cord Plasma Biomarkers of In Utero Acetaminophen Exposure With Risk of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Autism Spectrum Disorder in Childhood. JAMA Psychiatry. 2020 Feb 1;77(2):180-189. doi: 10.1001/jamapsychiatry.2019.3259. PMID: 31664451; PMCID: PMC6822099. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31664451/
- Chu S, et al. Acetaminophen’s Role in Autism and ADHD: A Mitochondrial Perspective. Int J Mol Sci. 2025 Sep 3;26(17):8585. doi: 10.3390/ijms26178585. PMID: 40943505; PMCID: PMC12429359. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40943505/
- Frye RE, Slattery J, Delhey L, et al. Folinic acid improves verbal communication in children with autism and language impairment: a randomized double-blind placebo-controlled trial. Mol Psychiatry. 2018;23(2):247-256. doi:10.1038/mp.2016.168
- Renard E, Leheup B, Guéant-Rodriguez RM, et al. The EFFET pilot trial: folinic acid improves autism symptom scores in children. J Autism Dev Disord. 2020;50:1-12. doi:10.1016/S0300-9084(20)30089-4 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32199511/
- Rossignol DA, Frye RE. Cerebral Folate Deficiency, Folate Receptor Alpha Autoantibodies and Leucovorin (Folinic Acid) Treatment in Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Pers Med. 2021;11(11):1141. doi:10.3390/jpm11111141
