Emzirme pozisyonları: Hangi tutuş hangi anneye ve bebeğe uygun?

Muayenehanemde en sık duyduğum cümlelerden biri şu: “Emzirirken tedirginim, Sanırım yanlış tutuyorum.”

Genellikle bunu söyleyen anne yanlış bir şey yapmıyor. Sadece kimse ona, kendi bedenine ve bebeğine uygun tutuşun hangisi olduğunu göstermemiş. Emzirme pozisyonları doğuştan bilinen şeyler değil. Öğrenilir, denenir, birkaç günde oturur. Duruma göre şekillenir, hata varsa düzeltilir. 

Bu yazıda emzirmede kullanılan tutuşları tek tek anlatacağım. Ama önce şunu netleştirmek istiyorum, çünkü pek çok annenin haftalarca uğraşıp da sonuç alamamasının sebebi tam olarak burada saklı.

Asıl mesele pozisyon değil, hizalama

Bebeğinizi hangi tutuşla emzirdiğinizden çok, bebeğin memeyi nasıl kavradığı belirleyicidir. Kavrama doğru olduğunda ağrı olmaz, süt akar, bebek doyar. Kavrama yüzeysel olduğunda dünyanın en doğru pozisyonunda bile meme ucu çatlar.

Hangi tutuşu seçerseniz seçin, şu beş şeyin oturması gerekiyor:

1. Bebeği memeye getirin, memeyi bebeğe değil. Anne öne eğildiğinde birkaç gün içinde sırt ve boyun ağrısı başlar. Bebek de memeyi yeterince derin kavrayamaz.

2. Bebeğin kulağı, omzu ve kalçası aynı hizada olsun. Karın karına durun. Siz başınızı yana çevirip su içmeye çalışın, ne kadar zor olduğunu göreceksiniz. Bebek için de öyle.

3. Meme ucunu bebeğin burnuna hizalayın, ağzına değil. Bu tek cümle çoğu kavrama sorununu çözer. Meme ucu burun hizasındayken bebek başını hafifçe geriye atar, ağzını sonuna kadar açar ve memeyi çenesiyle önden yakalar.

4.  Bebeğin ensesinden değil sırtından destekleyin. Başının arkasından ittiğinizde bebek refleks olarak başını geri çeker. Elinizi kürek kemiklerinin arasına koyun, avucunuz ikinci bir boyun gibi destek versin.

5. Kavrama asimetrik olsun. Üst dudağın üstünde kalan koyu alan (areola), alt dudağın altında kalandan daha geniş olmalı. Çene memeye gömülü, burun serbest kalır.

İyi gittiğini nasıl anlarsınız

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi’nin (NHS) sıraladığı işaretler pratikte gerçekten işe yarıyor:

• Bebeğin yanakları emerken dolgun ve yuvarlak görünür, içeri çökmez. 
• Önce birkaç hızlı emiş yapar, sonra derin ve yavaş emişlere geçer. 
• Yutkunma sesini duyarsınız. 
• Meme başında ağrı varsa bile ilk birkaç saniyeden sonra geçmelidir. 
• Ve bebek doyduğunda memeyi kendisi bırakır.

Bu maddelerden biri tutmuyorsa pozisyonu değiştirmeden önce kavramaya bakın.

Emzirme pozisyonları:

1) Yaslanmış pozisyon (biyolojik besleme)

Kime: İlk günler için ilk tercihim bu. Kavrama sorunu yaşayan herkese, sütü hızlı gelen annelere, göğüsleri iri olanlara, küçük ya da uykulu bebeklere çok iyi geliyor.

Nasıl: Koltuğa ya da yatağa arkanıza yastık koyup hafifçe geriye yaslanın. Dik oturmayın, tamamen de yatmayın. Bebeği tamamen gövdenizin üzerine, yüzükoyun yatırın. Yer çekimi bebeği yerinde tutar, elleriniz serbest kalır.

Püf noktası: Bebeğin ayakları size değsin. Ayaklarını bir yere dayayabildiğinde emme refleksleri daha düzenli çalışıyor. Küçük bir ayrıntı gibi görünüyor ama farkı hissedilir.

Neden bu pozisyonu öne çıkarıyorum: Elimizdeki en güçlü bilimsel veri bu tutuşa ait. 12 çalışmayı ve 1936 anne bebek çiftini kapsayan bir meta analizde yaslanmış pozisyonda meme ucu ağrısı belirgin şekilde azalmış, meme ucu yaralanmaları yarıya inmiş, doğru kavrama oranı artmış. Diğer pozisyonlar için elimizde bu kadar net veri yok.

2) Ters beşik tutuşu

Kime: İlk iki üç hafta, küçük bebekler, prematüreler ve kavraması zor olan bebekler için.

Nasıl: Sağ memeden emziriyorsanız bebeği sol kolunuzun üzerine yatırın. Sol elinizi bebeğin kürek kemikleri arasına yerleştirin. Sağ elinizle memenizi alttan destekleyin.

Püf noktası: Bebeği içeri getirmek için acele etmeyin. Ağzını en geniş açtığı anı bekleyin. Yüzeysel kavramanın bir numaralı sebebi erken davranmak.

3) Klasik beşik tutuşu

Kime: Kavrama iyice oturduktan sonra, çoğu annede ikinci dördüncü hafta civarında. Dışarıda ve kalabalıkta en rahat kullanılan tutuş.

Sık yapılan hata: Emzirme yastığıyla bebeği fazla yükseğe kaldırmak. Bebek memenizin hizasından yukarıda kaldığında meme ucu yukarı doğru çekiliyor ve çatlıyor. Bebeğin ağzı meme ucuyla aynı seviyede olmalı.

4) Futbol topu tutuşu (koltukaltı tutuşu)

Kime: Sezaryen olduysanız bu tutuş karnınıza hiç baskı yapmaz. İkizleri aynı anda emzirmek, göğüsleri iri olmak, meme ucunun düz veya içe dönük olması, prematüre bebek. Hepsinde işinizi kolaylaştırır.

Nasıl: Sağ memeden emzireceksiniz diyelim. Bebek sağ kolunuzun altında, sağ yanınızda duracak. Gövdesi arkanıza doğru uzanır, ayakları sırtınıza ve koltuğun arkasına bakar. Kalçaları ve dizleri kırık olsun ki ayaklarını koltuğa dayayıp kendini itmesin. Bebek sırtüstü değil, yan yatar; göğsü sizin kaburgalarınıza dönük olmalı. Başını sağ elinizle ensesinden ve omuzlarından destekleyin.

Püf noktası: Göğsünüz irisse memenin altına rulo yapılmış bir havlu koyun. Meme ucu hizası anında düzeliyor. Bu tutuşun bir avantajı daha var: bebeğin ağzını en net gördüğünüz pozisyon budur. İlk günlerde kavramayı öğrenmek için bu yüzden çok elverişli.

Sık yapılan hata: Bebeği kucağa alır gibi öne doğru yatırmak. Ayaklar öne bakıyorsa bu futbol topu tutuşu değildir.

5) Yan yatarak emzirme

Kime: Gece beslenmeleri, sezaryen sonrası, dikiş varken, yorgun ya da hasta olduğunuz günler.

Nasıl: Siz ve bebeğiniz yan yatıp karşılıklı durun, karın karına. Sırtınıza ve dizlerinizin arasına yastık alın. Bebeğin arkasına yastık koymayın.

Güvenlik konusunda net olalım: Koltukta veya kanepede emzirirken uyuyakalmak, bebek güvenliği açısından en riskli durumlardan biridir. Bunu yapmayın. Yan yatarak emzirecekseniz yatağı, uyuyakalma ihtimalinize karşı önceden hazırlayın. Sert ve düz zemin, bebeğin yakınında yastık ve yorgan bulunmaması gerekir. Evde sigara içiliyorsa, alkol veya uyku yapan ilaç aldıysanız, bebeğiniz prematüre ya da düşük doğum ağırlıklı doğduysa aynı yatağı paylaşmayın.

6) Koala tutuşu (dik oturarak emzirme)

Kime: Reflüsü olan bebekler, orta kulak iltihabı geçirenler, burnu tıkalı olanlar, dil bağı veya kas gevşekliği olanlar, boyun kontrolü gelişmiş büyük bebekler.

Nasıl: Bebek bacağınıza veya kalçanıza ata biner gibi oturur. Sırtı ve başı dik durur, siz sırtından destek verirsiniz.

Püf noktası: Reflüsü olan bebeği beslenme sonrası da yirmi otuz dakika dik tutun. Pozisyonun faydası orada devam ediyor.

7) Dansçı eli desteği

Kime: Prematüre bebekler, kas tonusu düşük olanlar, Down sendromlu bebekler, emme gücü zayıf veya hasta bebekler.

Nasıl: Memenizi alttan avuçlayın. Baş parmağınızla işaret parmağınız memenin önünde “U” harfi yapsın. Bebeğin çenesi bu U’nun içine otursun, parmaklarınız yanaklarını desteklesin.

Püf noktası: Çene desteği bebeğin enerji harcamasını azaltır. Zayıf emen bebek memede daha uzun kalabilir.

8) İkizlerde çift futbol tutuşu

Her iki bebek de yanlarınızda, kollarınızın altında durur. İkiz emzirme yastığı olmadan bu tutuşu uzun süre sürdürmek gerçekçi değil, o yüzden yastığı işin başında temin edin. Bir de şunu ekleyeyim: her öğünde güçlü emen bebeği farklı memeye alın. Yoksa bir taraf diğerinden daha fazla süt üretmeye başlıyor.

Durumunuza göre hızlı seçim

Sık yapılan yanlışlar

Bu bölümü özellikle ayırdım, çünkü aşağıdakiler internette hâlâ yaygın olarak öneriliyor ve bir kısmı zarar veriyor.

Tıkalı süt kanalı için asılarak emzirme. Bebeği yere yatırıp annenin üzerinden eğilerek emzirmesi öneriliyor, sözde yer çekimi tıkacı düşürüyor. Uluslararası Emzirme Tıbbı Akademisi’nin 2022 tarihli mastit protokolü bunu açıkça reddediyor. Gerekçesi de ilginç: memede tek bir kanalı tıkayan makroskobik bir “tıkaç” zaten yok. Kanallar iç içe geçmiş bir ağ oluşturur ve “tıkanma” dediğimiz şey aslında mikroskobik düzeyde iltihap ve daralma. Ortada tıkaç olmayınca düşürülecek bir şey de olmuyor. Pozisyon değiştirmek iltihabı çözmez.

Memeyi sert masajla sıkmak, elektrikli diş fırçası veya masaj aleti kullanmak. Aynı protokol bunun için de net: doku travması yaratıyor, ödemi ve iltihabı artırıyor. Şişkinliği azaltmak için soğuk uygulama ve hekiminizin önereceği antienflamatuar tedavi doğru yaklaşımdır.

Memeyi zorla “boşaltmaya” çalışmak. Etkilenen memeden fazladan emzirmek veya pompayla boşaltmak süt üretimini daha da artırıp kısır döngü yaratıyor. Bebeği istediği zaman emzirin, akışı sağlamaya çalışın, ama illa memeyi tamamen boşaltmaya çalışmayın.

Bebeğin burnu açılsın diye memeyi parmakla bastırmak. Bu manevra kavramayı bozar. Başı hafif geriye eğik ve çenesi memeye gömülüyse bebeğin burnu zaten açıktır.

Bebeği yastıkla fazla yükseğe kaldırmak. Meme ucunu yukarı doğru çeker, çatlağın klasik sebebidir.

Her sorunu pozisyon değiştirerek çözmeye çalışmak. En sık gördüğüm yanlış bu. Anne haftalarca tutuş değiştiriyor, ağrı geçmiyor, kilo alımı düzelmiyor. Oysa sorun başka yerde.

Ne zaman yardım isteyelim?

Şu durumlarda pozisyon denemeye devam etmek yerine değerlendirilmenizi öneririm:

• Kavrama düzgün görünmesine rağmen ağrı ilk saniyelerden sonra da devam ediyorsa.
• Meme ucunda çatlak, kanama ya da yassılaşma varsa.
• Bebek sürekli memeden kayıyor, emerken tık sesi çıkarıyorsa.
• Bebeğiniz beklenen kiloyu almıyor, günde altıdan az bezi ıslatıyorsa.
• Ya da her emzirme sizin için bir mücadeleye dönüştüyse.

Bunların arkasında dil bağı, emme koordinasyonu sorunu veya süt transferinde yetersizlik olabilir. Hepsinin çözümü var, ama önce doğru tanı gerekiyor.

Sık sorulan sorular

Emzirmek ağrılı olmalı mı? Hayır. İlk birkaç saniyede hafif bir gerginlik hissedebilirsiniz, bu normaldir. Ama emzirme boyunca süren ağrı normal değildir ve neredeyse her zaman kavramanın düzeltilmesi gerektiğini gösterir.

Her emzirmede aynı pozisyonu mu kullanmalıyım? Gerekmez. Farklı tutuşlar memenin farklı bölgelerine baskı yapar, bu da bazı anneler için rahatlatıcı olur. Size ve bebeğinize uyan iki üç pozisyonu öğrenmeniz yeterli.

Sezaryen sonrası hangi pozisyon daha rahat? Futbol topu tutuşu ve yan yatış, kesi bölgesine baskı yapmadığı için ilk günlerde en rahat seçenekler. Yaslanmış pozisyonda bebeği omzunuza doğru çapraz yerleştirerek de karın bölgesini koruyabilirsiniz.

Meme ucum içe dönük, emzirebilir miyim? Evet. Bebek meme ucunu değil, memenin belli bir bölümünü kavrar. Futbol topu tutuşu ve yaslanmış pozisyon bu durumda daha kolay sonuç verir. Zorlanıyorsanız birkaç seans destek genellikle yeterli oluyor.

Kaç günde oturur? Çoğu anne bebek ikilisinde ilk iki hafta içinde belirgin bir düzelme oluyor. Prematüre bebeklerde ve bazı özel durumlarda bu süre uzayabilir. Uzaması başarısızlık anlamına gelmiyor.

Son olarak

Emzirme ve anne sütü, çocuk hekimliğinin en hassas konularından biri. Anne sütünün değerini hepimiz biliyoruz ve emzirmek isteyen her anneye elimizden gelen desteği vermeye hazırız.

Ama şunu da aynı netlikte söylemek istiyorum: emzirmemek de bir annenin hakkıdır. Bu kararın arkasında sağlık sorunu olabilir, çalışma koşulları olabilir, geçmiş bir deneyim olabilir, ya da sadece anne öyle istemiştir. Hiçbiri açıklanmak zorunda değil ve hiçbiri sorgulanmayı hak etmiyor.

Anne olmak emzirmekten ibaret değil. Bebeğinize verdiğiniz kucak, ses, güven ve süreklilik en az beslenme kadar kıymetli. Kendinizi bu tek başlık üzerinden değerlendirmeyin.

Emzirmek isteyip zorlanıyorsanız, tek başınıza uğraşmayın. Çoğu emzirme sorunu doğru bir değerlendirme ve birkaç pratik düzeltmeyle çözülüyor. Destek almaktan çekinmeyin, Kapımız açık.

Kaynaklar ve faydalı bağlantılar

Bilimsel kaynaklar

• Wang Z, Liu Q, Min L, Mao X. The effectiveness of the laid-back position on lactation-related nipple problems and comfort: a meta-analysis. BMC Pregnancy and Childbirth, 2021. PubMed
• Mitchell KB, Johnson HM, Rodríguez JM ve ark. ABM Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022. Breastfeeding Medicine. Tam metin PDF
• American Academy of Pediatrics (AAP). Positions for Breastfeeding. HealthyChildren.org
• NHS. Breastfeeding: positioning and attachment. nhs.uk
• La Leche League International. Positioning. llli.org
• Stanford Medicine Newborn Nursery. Checklist for Latching On. med.stanford.edu

Anneler için izlenebilir kaynaklar

• Global Health Media Project, Positions for Breastfeeding ve Breastfeeding Attachment videoları. Birçok dilde, ücretsiz ve klinik olarak doğru. globalhealthmedia.org
• UNICEF, Common breastfeeding positions. unicef.org
• The Lullaby Trust, güvenli uyku ve birlikte uyuma rehberi. lullabytrust.org.uk

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel muayene ile değerlendirmenin yerine geçmez. Emzirmeyle ilgili sorun yaşıyorsanız çocuk hekiminize veya emzirme danışmanınıza başvurun.

Uzm Dr. Erdal PAZAR 

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları

Emzirme danışmanı